آموزش مهارت های اجتماعی
منظور از مهارت های اجتماعی چیست ؟
افراد توانا به لحاظ اجتماعی می توانند با درک و پاسخ دهی به موقعیت های اجتماعی ، به صورت موثر بر محیط اجتماعی خود مدیریت کنند . این افراد دارای خصوصیات زیر هستند :
- حساسیت اجتماعی : به درستی مفهوم هر رخداد اجتماعی را می فهمند ، یعنی رمزگشایی کردن از نشانه ها (سرنخ های ) اجتماعی .
- ایفای نقش : افراد و نحوه ی تجربه کردن آنها را درک می کنند .
- بینش اجتماعی : موقعیت های اجتماعی و آنچه را که در اجتماع رخ می دهد ، درک می کنند .
- فهم اجتماعی : جریان ها و عرف اجتماعی نظیر دوستی ها و روابط متقابل اجتماعی را درک می کنند .
- بینش روان شناختی : خصوصیات فردی و انگیزش دیگران را درک می کنند .
- قضاوت اخلاقی : موقعیت های اجتماعب مربوط به آداب و اصول اخلاقی را ارزیابی می کنند .
- ارتباط اجتماعی : نحوه ی مداخله ی موثر و چگونگی تاثیرگذاری بر رفتار دیگران را درک می کنند ؛ مهارتی که مستلزم مهار یا کنترل خود می شود .
- ارتباط : به درستی ، آنچه را که فکر می کنند و حسی را که دارند ، به دیگران ابراز می کنند .
- حل مسئله ی اجتماعی : مشاجره ها را حل می کنند و نحوه ی تاثیرگذاری بر رفتار دیگران برای دست یابی به اهداف مورد نظر را درک می کنند .
چرا آموزش مهارت های اجتماعی لازم است ؟
اکثر کودکان به راحتی مهارت های اجتماعی متناسب با فرهنگشان را به دست می آورند ، ولی برخی موفق نیم شوند و باید آموزش ببینند . برخی ادراک اجتماعی ضعیفی دارند و در نتیجه دچار فقدان مهارت های اجتماعی می شوند . این موضوع به ویژه در مورد افراد درخودمانده و دچار اختلالات رفتاری و هیجانی ، ناتوانایی شدید و کسانی که در ایجاد رابطه ی دوستانه دچار مشکل هستند ، صدق می کند .
هدف از آموزش مهارت های اجتماعی چیست ؟
هدف از آموزش مهارت های اجتماعی ، باید برقرار کردن گستره ای از رفتارها باشد ؛ به گونه ای که دانش آموزان بتوانند آنچه را که در موقعیت های اجتماعی متفاوت برایشان مناسب است ، انتخاب کنند . نباید انتظار داشت برنامه های آموزشی مهارت های اجتماعی ، همیشه به دوستی های نزدیک بین تمامی دانش آموزان کلاس منجر شود . در عمل نیز همیشه اینطور نیست . چنین روابطی ، برمجموعه ای از عوامل مبتنی است که شامل علاقه های متقابل ، سازگاری ، ارتباط با دورو بر ، روابط خانوادگی و غیره می شود . هدف از این تذکر این است که یادآوری کنیم ، اهداف شما برای آموزش مهارت های اجتماعی ، باید واقعی و متناسب با روابطی باشد که احتمال دارد اتفاق بیفتد .
گام های آموزش مهارت های اجتماعی کدام اند ؟
به طور کلی ، در آموزش مهارت های اجتماعی ، دانش آموزان یاد می گیرند چگونه گام های زیر را انجام دهند :
- تعیین اهداف برای تعاملات اجتماعی
- رمز گشای یا تفسیر مهم ترین نشانه ها ( سرنخ ها ) در هر موقعیت اجتماعی
- تصمیم گیری درباره ی رفتارهایی که به بهترین نحو اهداف اجتماعی را در آن موقعیت ها تامین می کنند
- انجام رفتار
- قضاوت راجع به این که رفتار در تامین اهداف موثر بوده است یا خیر
کدام مهارت های اجتماعی باید آموزش داده شوند ؟
مهارت هایی که به طور گسترده ای به توانایی های اجتماعی مربوط می شوند عبارت اند از :
الف ) مهارت های گفتگو (شامل گفتمان های کوتاه ) :
احوال پرسی ، گفتن « خواهش می کنم » یا « متشکرم » ، یاد گرفتن و به کاربردن اسم ها ، انتخاب موضوعات مناسب برای گفتگو و دنبال کردن آن ، برقراری و حفظ تماس چشمی ، به کارگیری حالت مناسب صورت ، استفاده از طنین مناسب صدا ، قرار گرفتن در جایگاه مناسب نسبت به دیگران ، جلوگیری از رفتار نسنجیده و گوش سپردن فعال .
ب ) کنار آمدن با مشاجره ها :
گفتن « نه » ، کنار آمدن با افراد پرخاشگر ، واکنش نشان دادن به مسخره کردن ها ، عذرخواهی کردن ، به دست آوردن توجه ، کمک خواستن ، مهارت مسئله گشایی ، کنار آمدن با انتقادها ، مذاکره کردن ، متقاعد کردن ، پاسخ دادن به احتیاجات دیگران ، احترام گذاشتن به تفاوت های فردی .
پ ) مهارت های دوستی :
دوست شدن ، تشکر کردن و مورد امتنان قرار گرفتن ، شوخی کردن و پاسخ دادن به شوخی ها ، رعایت کردن نوبت ، داشتن ظاهر تمیز و آراسته ، هماهنگ بودن با فرهنگ گروه هم سالان ، اهمیت دادن به عرف و آداب اجتماعی در زندگی روزمره .
ت ) مهارت های گروهی :
گوش دادن ، برقراری تماس چشمی ، به خوبی ارتباط برقرار کردن ، پرسیدن سوال، رهبری و هدایت ، جلب اعتماد ، تصمیم گرفتن ، مهار مشاجره ها ، تشویق کردن ، قبول همکاری و تشریک مساعی ، درک نقطه نظرات سایرین و از همه مهم تر احترام به تفاوت های فردی . ایفای نقش در این جا می تواند شیوه ی مهمی برای ارتقای نهارت های گروهی باشد ؛ طوری که سناریوهای متفاوتی از دانش آموزان ارائه می دهد .
مشکلاتی که ممکن است بروز کنند و راه حل های احتمالی ، به شرح زیر هستند :
- تسلط یک یا چند نفر از اعضای گروه : نقش های ناسازگار ولی مرتبط را به فرد محول کنید ( نظیر مشاهده کننده یا ثبت کننده ) ، مقررات را با گروه تعیین کنید ( برای نمونه ، هر نفر در گروه چه مدتی می تواند صحبت کند . افرادی را که ریاست طلب نیستند ، تحسین کنید . )
- مشارکت نداشتن : مقرراتی برای مشارکت ایجاد کنید ( برای نمونه ، هر شخص باید حداقل یک بار صحبت کند و صحبت گوینده را نباید قطع کرد . ) نقش های غیر تهدید آمیز (نظیر مسئول ثبت وقت ) را بر عهده ی افراد دجار مشکل بگذارید و شیوه های مشارکت را تعیین کنید .
- مشاجره : مهارت های حل مشاجره را آموزش دهید ( نظیر سازش و راهکارهای برد دو طرفه ) به گروه اطلاع دهید که به عنوان آخرین راه حل ، شما برای واسطه شدن در دسترس هستید .
- رفتار نامناسب : افراد را بدن تنبیه کردن ، بطور موقت از گروه اخراج کنید و ارتباطات رفتار ساده را گسترش دهید .
برخی از رفتار های اجتماعی ( نظیر سلام و احوالپرسی با معلم ) مستلزم کاربرد تعدادی از مهارت های اجتماعی است . این مهارت ها شامل تماس چشمی ، لبخند و گفتن سلام است . شاید لازم باشد هر مهارت را به نوبت تدریس کرد ، ولی بهتر است بر مجموعه ای از رفتارها متمرکز باشید .
چگونه می توان مهارت های اجتماعی را آموزش داد ؟
- ترغیب دانش آموزان به تجزیه و تحلیل آن چه که مهارت های اجتماعی را شکل می دهند .
- آموزش مستقیم مهارت های اجتماعی
- توضیح و مدل سازی اجرای مهارت های اجتماعی : برای نمونه ، هر مهارت را می توان به این شکل نشان داد : استفاده از الگوهای زنده ؛ ایفای نقش ؛ نمایش صامت ( پانتومیم ) ؛ استفاده از پخش تصویری ؛ متوقف کردن فیلم در جاهای حساس ، به منظور بحث درباره ی رفتارها و عکس العمل های مناسب .
- تقویت رفتارهای مناسب ( نه فقط تمرکز بر خلاص شدن از رفتار «بد» )
- کمک کردن به دانش آموزان در به خاطر سپردن ارتباط رفتارهای آشکار در موقعیت های مشخص ( مثلاًاگر کسی از تو بپرسد می خواهی بازی کنی ، چه پاسخی می دهی؟)
- استفاده از بروشور و دفترچه ، برای نشان دادن شرایط اجتماعی زندگی واقعی و مشکلات مربوط به مهارت های اجتماعی
- طراحی تکالیف کلاس در جهت افزایش اطمینان ، پذیرش ، مشارکت و پشتیبانی متقابل بین دانش آموزان ، اهمیت دادن به مهارت ها و دانش های گوناگون
- درخواست از دانش آموزان برای این که گام های هر مهارت را به طور شفاهی تمرین کنند
- ارائه ی بازخورد واضح : نشان دادن این که کدام یک از گام های مهارت با موفقیت انجام شدند و کدام ها به پیشرفت بیشتر احتیاج دارند ( مثلاً تو این بار خوب با گروه بازی کردی . خیلی قشنگ مشارکت می کردی . دفعه ی بعد می توانی سعی کنی با دو نفر در گروه صحبت کنی . )
رشد آموزش ابتدایی – آذر 89