ابزار ریاضی
چرتكه
چُرتكه ابزاري براي محاسبه چهار عمل اصلي و وسيله محاسبهاي قديمي است كه هنوز در بسياري از كشورهاي آسيايي مورد استفاده قرار ميگيرد. واژه چرتكه در فارسي احتمالاً از روسي گرفته شده است. گونه روسي چرتكه، چوتي (tschoty) يا شوتي (schoty) نام دارد.
ساختار چرتكه
يك چرتكه استاندارد براي انجام چهار عمل اصلي رياضي مورد استفاده قرار ميگيرد و ميتوان از آن براي محاسبه ريشه دوم و سوم اعداد نيز استفاده كرد. چرتكه از يك قاب اصلي تشكيل شده است كه چندين ميله عمودي در آن جاسازي شده و در هر يك از اين ميلهها تعدادي مهره چوبي وجود دارند كه به بالا و پايين حركت ميكنند. يك ميله افقي فضاي داخل قاب را به دو قسمت تقسيم ميكند كه به نام رديف بالا و رديف پايين شناخته ميشوند.
اجزا وشيوه ي محاسبه
چرتكه را براي استفاده بر روي سطح صافي مانند ميز يا روي پا قرار ميدهند و تمام مهرههاي بالا و پايين را به سمت مخالف ميله افقي حركت ميدهند.
ارزش مهرهها: ارزش عددي هر مهره در رديف بالا ۵ و در رديف پاييني معادل ۱ است. هنگامي كه مهرهها به سمت ميله افقي حركت داده شوند در واقع شمرده شدهاند.
شمارش: هنگامي كه ۵ مهره در رديف پاييني شمرده شود، نتيجه به رديف بالا منتقل ميشود. هنگامي كه تمام مهرههاي بالا و پايين يك ستون شمرده شدند، نتيجه آن يعني (۱۰) به نزديكترين ستون سمت چپ آن منتقل ميشود.
آخرين ستون سمت راست، ستون يكان است، ستون بعدي دهگان، بعدي صدگان و الي آخر. محاسبات اعشاري به اين ترتيب انجام ميشود كه فاصله بين دو ستون به عنوان مميز تعيين ميشود و تمام ستونهاي سمت راست اين فاصله اعداد اعشار و ستونهاي سمت چپ اعداد صحيح را نشان ميدهند.
چرتكه در زمان ما
امروزه مغازه داران آسيايي همچنان از چرتكه براي محاسبات خود استفاده ميكنند و استفاده از چرتكه در بسياري از مدارس خاور دور تدريس ميشود. براي آموزش محاسبات رياضي به كودكان نابينا هم از چرتكه استفاده ميشود و اين بهترين وسيله جايگزين براي كاغذ و مداد است. علاوه بر آن در بسياري از مدارس عادي نيز به جاي ماشين حساب و يا انجام محاسبات روي كاغذ، از چرتكه استفاده ميكنند و روش استفاده آنرا به دانش آموزان تعليم ميدهند.